काठमाडौं। सामान्यतया माटोको दियोमा तेल सकिएपछि निभ्छ। तर भारतका एक कुमालेले यस्तो दियो बनाएका छन्, जसमा एकपटक तेल भरेपछि पटक–पटक तेल थपिरहनु पर्दैन। उनको एउटा दियो २४ देखि ४० घण्टासम्म र पछि विकसित अर्को डिजाइन १०० घण्टाभन्दा बढी समयसम्म बल्न सक्ने बताइएको छ।

यो कुनै जादु होइन। परम्परागत सीपमा नयाँ सोच र सामान्य वैज्ञानिक सिद्धान्तको प्रयोग हो।

यसका सिर्जनाकार हुन्, भारतको छत्तीसगढ राज्यको कोन्डागाउँ जिल्लाका माटोकलाका कारीगर अशोक चक्रधारी।

वर्षौंदेखि माटोका भाँडाकुँडा तथा विभिन्न सामग्री बनाउँदै आएका अशोकले आफ्नो पुर्ख्यौली पेसालाई नयाँ स्वरूप दिएका छन्। उनको सिर्जना भारतमा ‘म्याजिक दियो’ अर्थात् जादुई दियोका नामले चर्चित छ।

युट्युबबाट सुरु भएको नयाँ प्रयोग

अशोकको कथा सन् २०१९ बाट सुरु हुन्छ।

तिहार अर्थात् दीपावली नजिकिँदै गर्दा उनी माटोका दियोका नयाँ डिजाइन खोजिरहेका थिए। त्यसै क्रममा उनले युट्युबमा एउटा यस्तो दियो देखे, जसको माथिल्लो भागमा तेल राख्ने छुट्टै भाँडो थियो। त्यहाँबाट आवश्यकताअनुसार तेल तलको दियोमा पुग्थ्यो।

त्यसले उनको ध्यान खिच्यो।

उनले युट्युबमा थप भिडियो हेरे र दियो बनाउने तरिका बुझ्ने प्रयास गरे। त्यसपछि आफैँ माटोको संरचना बनाउँदै विभिन्न प्रयोग गर्न थाले।

सुरुमा उनले चाहेजस्तो डिजाइन बनेन। धेरैपटक प्रयास गरेपछि तेलको प्रवाह मिल्ने र लामो समय बल्न सक्ने दियो बनाउन सफल भए।

सन् २०२० सम्म आइपुग्दा उनले २४ देखि ४० घण्टासम्म बल्न सक्ने दियो तयार गरेका थिए। यसको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा चर्चित भएपछि भारतका विभिन्न ठाउँबाट खरिदका लागि सोधपुछ र अर्डर आउन थाले।

कसरी बल्छ २४ घण्टाभन्दा बढी?

अशोकले बनाएको दियो सामान्य माटोको दियोभन्दा फरक छ।

यसको माथिल्लो भागमा तेल राख्ने छुट्टै भाँडो हुन्छ। उक्त भाँडो साँघुरो नलीमार्फत तलको दियोसँग जोडिएको हुन्छ।

बत्ती बल्दै जाँदा तलको भाँडोमा रहेको तेल घट्छ। माथिल्लो भाँडोबाट तेल तल पुग्ने व्यवस्था गरिएको हुनाले बारम्बार हातले तेल थप्नुपर्दैन।

यो प्रणाली सञ्चालन गर्न विद्युत् वा ब्याट्री आवश्यक पर्दैन। तेलको प्रवाह व्यवस्थापन गर्ने भौतिक सिद्धान्तमा आधारित यस डिजाइनलाई अशोकले माटो प्रयोग गरेर तयार गरेका हुन्।

उनका अनुसार दियो बनाउन सामान्य माटोमा थोरै नदीको बालुवा मिसाइन्छ। विभिन्न भाग अलग–अलग तयार गरेर जोडिन्छ।

यसरी सामान्य कच्चा पदार्थ र सीपकै प्रयोगबाट एउटा उपयोगी सामग्री तयार भएको छ।

२४ घण्टाबाट १०० घण्टाभन्दा बढी

पहिलो दियो सफल भएपछि अशोकले आफ्नो प्रयोग त्यत्तिमै रोकेनन्।

उनले डिजाइनमा सुधार गर्दै हात्तीको आकृतिमाथि राखिएको अर्को आकर्षक दियो तयार गरे।

सन् २०२२ अक्टोबर २३ मा प्रकाशित द न्यु इन्डियन एक्सप्रेसको समाचारअनुसार उक्त नयाँ दियो एकपटक तेल भरेपछि १०० घण्टाभन्दा बढी समयसम्म बल्न सक्ने अशोकले बताएका थिए।

त्यसबेला नयाँ दियोको तौल करिब तीन किलोग्राम र मूल्य दुई हजार भारतीय रुपैयाँ रहेको समाचारमा उल्लेख थियो।

यसरी उनले परम्परागत माटोकलामा डिजाइन र उपयोगिता थपेर नयाँ उत्पादन विकास गरे।