मुस्ताङको सुक्खा र बलौटे जमिनमा स्याउ खेती गरेर आफ्नो परिवारको जीविका चलाउन सुरु गरेकी छिरिङ ढोका गुरुङले विश्वस्तरमै सम्मान प्राप्त गरेकी छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघको खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) ले मुस्ताङकी कृषि उद्यमी गुरुङलाई कृषि तथा खाद्य प्रणाली र ग्रामीण विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने विश्वका १०० महिलाको सूचीमा समावेश गर्दै सम्मान गरेको हो।

एफएओले सन् २०२६ अक्टोबर १५ मा इटालीको रोमस्थित मुख्यालयमा आयोजित समारोहमा ‘कृषि–खाद्य प्रणाली र ग्रामीण विकासका १०० महिला नायक’ (100 Women Heroes in Agrifood Systems and Rural Development) लाई सम्मान गरेको थियो।

एफएओका महानिर्देशक डोङ्यु छ्यु (QU Dongyu) को उपस्थितिमा भएको समारोहमा विभिन्न देशका महिला कृषक, उद्यमी, अनुसन्धानकर्ता र सामुदायिक अगुवाहरूको योगदानलाई कदर गरिएको थियो।

एक रोपनीबाट सुरु भएको स्याउ खेतीको यात्रा

मुस्ताङको वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका–४, तिरी गाउँकी छिरिङ ढोका गुरुङ र उनका श्रीमान् आङ्ग्या (ङवाङ) गुरुङले करिब १८ वर्षअघि परिवारको खर्च र छोराछोरीको शिक्षादीक्षाका लागि स्याउ खेती सुरु गरेका थिए।

सुरुमा करिब एक रोपनी जमिनमा लगाइएको स्याउ खेती विस्तार हुँदै व्यावसायिक कृषि उद्यममा परिणत भयो।

मुस्ताङको चिसो हावापानी, सिँचाइको अभाव र बलौटे जमिनमा खेती गर्न सहज थिएन। तर, कठिन परिस्थितिका बीच पनि उनीहरूले खेतीलाई निरन्तरता दिए। आम्दानी हुन थालेपछि क्रमशः स्याउका बिरुवा थप्दै खेती विस्तार गरे।

सन् २०२५ मा प्रकाशित विवरणअनुसार उनीहरूको बगैँचामा करिब दुई हजार पाँच सय स्याउका बोट थिए। उनीहरूले उच्च घनत्वको आधुनिक स्याउ खेती विस्तार गर्ने योजनासमेत अघि सारेका थिए।

उनले स्थापना गरेको ‘ङवाङ हिसी कृषि तथा पशुपालन अर्गानिक फार्म’ (Ngawang Hisi Agriculture and Livestock Organic Farm) मुस्ताङमा व्यावसायिक कृषिको उदाहरण बनेको छ।

एफएओका अनुसार गुरुङले हिमाली वातावरणअनुकूल आधुनिक स्याउ खेतीको अभ्यासलाई अगाडि बढाउनुका साथै उच्च घनत्वमा स्याउ उत्पादन गर्ने प्रविधिको प्रवर्द्धन गरेकी छन्। उनको पहलले परम्परागत खेतीलाई व्यावसायिक र आधुनिक बनाउने सम्भावना देखाएको छ।

स्याउसँगै च्याङ्ग्रापालन, लाखौँको कारोबार र रोजगारी

छिरिङले आफ्नो कृषि व्यवसायलाई स्याउ खेतीमा मात्र सीमित राखेकी छैनन्। उनले श्रीमान्सँग मिलेर व्यावसायिक च्याङ्ग्रापालनसमेत गर्दै आएकी छन्।

गोरखापत्रमा २०८२ सालमा प्रकाशित समाचारअनुसार उनीहरूको फार्ममा करिब ५०० च्याङ्ग्रा थिए। त्यसबेला उनीहरूले स्याउ बिक्रीबाट वार्षिक करिब ३५ लाख रुपैयाँ र च्याङ्ग्रापालनबाट १३ लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको बताएका थिए।

फार्मले स्थानीयस्तरमा ६ जनालाई रोजगारीसमेत दिएको समाचारमा उल्लेख छ। स्याउ खेती र पशुपालनलाई सँगसँगै अगाडि बढाउँदा कृषि व्यवसायलाई थप विविध र आम्दानीमूलक बनाउन सकिने उनीहरूको अनुभवले देखाएको छ।

चुनौतीसँग जुध्दै सफलताको यात्रा

छिरिङको सफलतापछाडि लामो संघर्ष र निरन्तर मेहनत छ।

मुस्ताङको तिरी गाउँमा सिँचाइको अभाव, सडकको असुविधा र बदलिँदो मौसमका कारण खेती गर्न सहज छैन। विशेषगरी स्याउमा फूल लाग्ने समयमा आउने हावाहुरी, बढ्दो तापक्रम र नयाँ रोगले उत्पादनमा असर गर्ने गरेको छ।

हिमालखबरसँगको कुराकानीमा छिरिङले यी चुनौतीबारे बताउँदै कठिन परिश्रमपछि उत्पादन बिक्री भएर आम्दानी हात पर्दा सन्तोष मिल्ने अनुभव सुनाएकी थिइन्।

विदेश गएका आफन्तले उनलाई पनि विदेश आउन सुझाव दिने गरेका छन्। तर, उनले आफ्नै गाउँमा खेती गरेर जीविका चलाउने बाटो रोजेकी छन्।

“त्यत्तिकै बसेर त कहाँबाट हुन्छ! सकेसम्म त काम गर्छु भन्ने नै लाग्छ,” उनले हिमालखबरसँग भनेकी थिइन्।