बैदेशिक रोजगारीमा हुने ठगीबाट कसरी बच्ने?
बैदेशिक रोजगारीमा हुने ठगीबाट कसरी बच्ने? अप्ठेरोमा परे के गर्ने?
सपना बोकेर उडेका लाखौं नेपालीमध्ये कति सकुशल फर्किन्छन्, कति फर्किँदैनन् , आँकडाले के भन्छ, र सुरक्षित बाटो कुन हो? कानुनी प्रक्रिया, अधिकार, क्षतिपूर्ति र सहयोगका आधिकारिक नम्बरसहितको पूर्ण जानकारी।
बिहान सबेरै त्रिभुवन विमानस्थलको प्रस्थान कक्ष नेपालकै सानो प्रतिबिम्बजस्तो देखिन्छ , काँधमा झोला बोकेका युवा, हातमा पासपोर्ट, र आँखामा घरको छानो फेर्ने, ऋण तिर्ने अनि नानीबाबुलाई पढाउने सपना। कोही कतार, कोही साउदी, कोही मलेसिया, कोही कोरिया–जापान त कोही युरोप उडिरहेका छन्। हरेक उडानसँगै नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको रक्तसञ्चार भइरहेको हुन्छ।
तर त्यही प्रस्थान कक्षको अर्को कुनामा अर्कै कथा पनि लेखिन्छ। कसैले दलाललाई लाखौं बुझाएको छ, रसिदसम्म छैन। कसैले ‘भिजिट भिसा’ मा गएर तोकिएको काम नपाई अलपत्र पर्ने निश्चित छ। कसैकसैलाई भारत हुँदै लुकीछिपी पठाइएको छ , जहाँबाट कुनै विपत्ति आइपरे राज्यले खोज्नसम्म सक्दैन। र विडम्बना, यही विमानस्थलको अर्को ढोकाबाट हरेक वर्ष हजारौं नेपालीको शव पनि भित्रिन्छ।
यो कुनै अपवादको कथा होइन। यो लाखौंको साझा यथार्थ हो, र यसको ठूलो हिस्सा रोकिन सक्ने जोखिम हो, यदि सही सूचना समयमै पाइयो भने। यो सामग्रीमा हामी आधिकारिक आँकडा र सरकारी निर्देशनकै आधारमा बुँदागत रूपमा बताउँछौं:
तथ्यले के बोल्छ
वैदेशिक रोजगारी अब नेपालको ‘विकल्प’ होइन, बाध्यता र मेरुदण्ड दुवै बनेको छ। २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार करिब २१ लाख नेपाली विदेशमा थिए, जसमध्ये करिब ७७ प्रतिशत रोजगारीकै कारण बाहिरिएका थिए। पछिल्लो श्रम आप्रवासन प्रतिवेदनले देखाएअनुसार रोजगारीका सिलसिलामा हाल करिब ३० लाख नेपाली विदेशमा छन् , जसमध्ये भारतमा मात्रै करिब १० लाख ८८ हजार छन् भने कतार, मलेसिया, साउदी अरब र यूएई गरी चार मुलुकमा मात्र करिब १२ लाख ३२ हजार नेपाली कार्यरत छन्।
चित्र १: विगत दुई आर्थिक वर्षमा जारी श्रम स्वीकृतिको तुलना।
‘नेपाल श्रम आप्रवासन प्रतिवेदन–२०२४’ का प्रमुख तथ्य यस्ता छन्:
- १५ वर्षको चित्र: आर्थिक वर्ष २००८/०९ देखि २०२३/२४ सम्म करिब ५७ लाख नयाँ श्रम स्वीकृति जारी भएका छन्।
- नजिकको चित्र: विगत दुई आर्थिक वर्ष (२०७९/८० र २०८०/८१) मा मात्रै करिब १५ लाख १० हजार स्वीकृति , ९ लाख ५४ हजार नयाँ र ५ लाख ५८ हजार नवीकरण।
- महिला सहभागिता: आव २०८०/८१ मा कुल स्वीकृतिको १२.९ प्रतिशत महिला , अहिलेसम्मकै उच्च।
- खुला मुलुक: संस्थागत भर्नाका लागि १११ र व्यक्तिगत भर्नाका लागि १७८ मुलुक खुला; करिब १,६०० म्यानपावर कम्पनी दर्ता।
अधिकांश नेपाली विदेशमा साधारण श्रमिक (अदक्ष) तहमा पुग्छन् , जहाँ तलब कम, काम कठिन र जोखिम बढी हुन्छ। यही ‘अदक्ष’ हुनुको मूल्य पछिल्ला खण्डहरूमा प्रस्ट हुन्छ।
बदलिँदो नक्सा: गन्तव्य फेरिँदै
नेपालीको गन्तव्य स्थिर छैन। केही वर्षअघिसम्म मलेसिया पहिलो रोजाइ थियो; आव २०७९/८० मा कुल नयाँ स्वीकृतिको ४४.४ प्रतिशत मलेसियातर्फ थियो। तर सन् २०२४ जुनमा मलेसियाले विदेशी कामदार लिन रोक्का गरेपछि त्यो हिस्सा घटेर १७.७ प्रतिशतमा झर्यो, र यूएई १२ प्रतिशतबाट हुत्तिएर २८.५ प्रतिशत पुग्यो।
चित्र २: मलेसियातर्फको प्रवाह घट्दा यूएईको हिस्सा झन्डै दोब्बर।
यो उतारचढावले एउटै मुलुकमा अति निर्भरता कति जोखिमपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ। मुख्य प्रवृत्तिहरू:
- खाडी–केन्द्रित: यूएई, मलेसिया, साउदी अरब, कतार र कुवेत अझै शीर्ष पाँच गन्तव्य हुन्; खाडी र मलेसियाले मात्रै नयाँ स्वीकृतिको करिब ८१ प्रतिशत ओगट्छन्।
- नयाँ विकल्प: रोमानिया, क्रोएसिया, माल्टा, पोल्यान्ड लगायतका युरोपेली मुलुक र जापानतर्फ आकर्षण बढ्दो; दक्षिण कोरिया (EPS) सबैभन्दा सुरक्षित र राम्रो आम्दानी हुने गन्तव्यमध्ये पर्छ।
- महिलाको बाटो: महिलाका लागि शीर्ष गन्तव्य फरक छन् , यूएई, कुवेत, कतार, साइप्रस, क्रोएसिया, जापान आदि।
- रोक भएका मुलुक: अफगानिस्तान, इराक र लिबियामा रोक छ; तैपनि कतिपय नेपाली आफ्नै पहलमा अवैध रूपमा यी जोखिमपूर्ण ठाउँ पुग्छन्।
जो फर्किएनन्: यात्राको मानवीय मूल्य
आँकडाको पछाडि अनुहार छन्। विमानस्थलको कार्गो कुनामा हरेक हप्ता ताबुतहरू ओर्लन्छन् , कोही दुर्घटनामा, कोही ‘कार्डियाक अरेस्ट’ भनिएको तर तातो घाम, अत्यधिक काम र तनावसँग जोडिएको कारणले। वैदेशिक रोजगार बोर्डका अनुसार पछिल्ला दुवै आर्थिक वर्षमा वर्षेनी १,२०० भन्दा बढी नेपाली कामदारको विदेशमा मृत्यु भएको छ।
चित्र ३: एक आर्थिक वर्षमा मात्र मृत्यु र अंगभंगका तथ्यांक।
- एक वर्षमा: आव २०८०/८१ मा मृत्यु भएका १,३४६ कामदारका परिवारलाई करिब रु. ७० करोड र घाइते ६५३ जनालाई करिब रु. १९ करोड राहत वितरण।
- लामो छाया: विगत १५ वर्षमा १४ हजारभन्दा बढी नेपालीको विदेशमा मृत्यु; वर्षेनी करिब ३ हजार बिरामी, अंगभंग वा अलपत्र भएर स्वदेश फर्कन्छन्।
- लुकेका मृत्यु: श्रम स्वीकृतिको म्याद नाघेर अवैध रूपमा बसेका वा भारत हुँदै गएकाहरूको मृत्यु पत्ता लगाउनै कठिन हुन्छ , परिवारले क्षतिपूर्तिसमेत पाउँदैन।
झन् चिन्ताजनक प्रवृत्ति के छ भने आफैँ आवेदन गरी (व्यक्तिगत) जाने कामदारको संख्या एकै वर्षमा झन्डै साढे तीन गुणाले बढेको छ , जुन बाटोमा अलपत्र पर्ने जोखिम बढी हुन्छ।
चित्र ४: व्यक्तिगत श्रम स्वीकृतिमा देखिएको उछाल।
किन डरलाग्दो? व्यक्तिगत श्रम स्वीकृति र ‘भिजिट भिसा’ बाट गएका धेरै नेपाली अलपत्र पर्ने, ठगिने र तोकिएभन्दा बढी शुल्क तिर्न बाध्य भएपछि सरकारले यस्ता कामदारलाई स्वघोषणा पत्र अनिवार्य गरेको छ। आफैँ जाँदा सतर्कता दोब्बर चाहिन्छ।
नेपाली किन ठगिन्छन्?
अधिकांश दुःखको जरो एउटै हो , सही सूचनाको अभाव र अवैध बाटोको प्रलोभन। दलालले ‘सबै म मिलाउँछु’ भन्छ, सजिलो देखिन्छ, तर त्यही सजिलोले महँगो पर्छ। प्रमुख कारणहरू:
- अनधिकृत बिचौलिया: दलाल, कन्सल्टेन्सी, ट्राभल एजेन्सी वा मनी ट्रान्सफरमार्फत जाने प्रयास। कानुनअनुसार यीमध्ये कसैलाई पनि वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने अधिकार छैन; रकम बुझाएको रसिदसमेत नहुँदा ठगिएको प्रमाण नै बच्दैन।
- गलत भिसा: ‘भिजिट भिसा’ वा व्यक्तिगत स्वीकृतिको नाममा गएर करारविपरीत काममा खटाइने, तलब नपाउने वा अलपत्र पारिने।
- अवैध बाटो: भारत वा तेस्रो मुलुक हुँदै लुकीछिपी जाने। यसो गर्दा श्रम स्वीकृति, बीमा र कल्याणकारी कोषको कुनै सुविधा पाइँदैन; विपत्तिमा उद्धार र क्षतिपूर्ति दुवै गुम्छ।
- तयारीविहीन यात्रा: सीप वा भाषाको तालिमबिनै जानु; बजारमोलभाउ कमजोर हुँदा थोरै तलब र शोषणको सिकार हुने।
- कागजको लापरबाही: करारपत्र नबुझी, दोहोरो सम्झौता गरी वा रकमको रसिद नलिई हस्ताक्षर गर्नु।
सुरक्षित बाटो: चरणबद्ध कानुनी प्रक्रिया
वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार विदेश जाने दुई वैध बाटो छन् , संस्थागत (विभागबाट इजाजतप्राप्त म्यानपावरमार्फत) र व्यक्तिगत (आफैँले भिसा प्राप्त गरी विभागबाट श्रम स्वीकृति लिएर)। दुवैमा तलका चरण अनिवार्य छन्। यी क्रमशः पूरा गर्नुहोस् , कुनै पनि चरण नछुटाउनुहोस्:
- उमेर र इमानदारी: बैदेशिक रोजगारीको प्रक्रिया उमेर १८ वर्ष पूरा भएपछि मात्र थाल्नुहोस्; कुनै झुटा विवरण वा कागजात पेस नगर्नुहोस्।
- संस्था जाँच्नुहोस्: सम्पर्क गरेको म्यानपावर विभागबाट इजाजतप्राप्त छ कि छैन, काम रोक्का वा खारेजीमा परेको त छैन , dofe.gov.np मा यकिन गर्नुहोस्। पत्रिकाको विज्ञापन साँचो हो कि होइन जाँच्न LT<स्पेस>नम्बर टाइप गरी 34001 मा SMS पठाउनुहोस्।
- करार बुझ्नुहोस्: कुन देश, कुन काम, तलब, खाना–बास, काम गर्ने घण्टा, ओभरटाइम र करार अवधि राम्ररी बुझेर मात्र सम्झौतापत्रमा सही गर्नुहोस्। एउटै कम्पनीसँग एउटै करार गर्नुहोस्; दोहोरो करार ठगीको संकेत हो। करारको एक प्रति आफूसँग राख्नुहोस्।
- रसिद नलिई पैसा नदिनुहोस्: रकम सधैँ म्यानपावरको बैंक खाता वा प्रधान कार्यालयमा मात्र बुझाई अनिवार्य रसिद लिनुहोस्। पूर्व–स्वीकृत विज्ञापनमा तोकिएभन्दा बढी रकम कसैलाई नदिनुहोस्।
- स्वास्थ्य परीक्षण: सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाबाट मात्र परीक्षण गराई होलोग्राम भएको प्रमाणपत्र लिनुहोस्।
- बीमा गर्नुहोस्: सरकारले तोकेको बीमा कम्पनीमार्फत करार अवधिअनुसार कम्तीमा रु. ५ लाखको जीवन बीमा अनिवार्य गराउनुहोस्। (मृत्यु–अंगभंगमा पाइने रकम समय–समयमा संशोधन हुने हुँदा हालको दर यकिन गर्नुहोस्।)
- कल्याणकारी कोष: कल्याणकारी कोषमा (३ वर्षसम्मको करार भए) रु. १,५०० वा (३ वर्षभन्दा बढी भए) रु. २,५०० बुझाई रसिद लिनुहोस्। यो नबुझाई श्रम स्वीकृति पाइँदैन।
- अभिमुखीकरण तालिम: विदेश जानुअघि स्वीकृत संस्थामा अनिवार्य २ दिने अभिमुखीकरण तालिम लिनुहोस् , जाने मुलुकको भाषा, हावापानी, कानुन र आफ्ना अधिकारबारे जानकारी पाइन्छ।
- श्रम स्वीकृति र बाटो: राहदानीमा श्रम स्वीकृतिको स्टिकर/निस्सा नलागी विदेश नजानुहोस्; स्वीकृति नपाउँदै हवाई टिकट नकिन्नुहोस्। नेपालकै विमानस्थल प्रयोग गर्नुहोस् , भारत वा तेस्रो मुलुकको बाटो ठगीको प्रमुख कारण हो।
- कागजात सुरक्षित राख्नुहोस्: सबै कागजात (राहदानी, भिसा, श्रम स्वीकृति, करार, तालिम प्रमाणपत्र, बीमा, रसिद) को फोटोकपी घरमा परिवारलाई दिनुहोस्। विदेश पुगेपछि सम्बन्धित मुलुकको नेपाली दूतावास/नियोगमा आफू आइपुगेको जानकारी गराउनुहोस्।
- नवीकरण नबिर्सनुहोस्: नयाँ देश वा कम्पनीमा पुनः जाँदा अनिवार्य श्रम स्वीकृति नवीकरण गर्नुहोस्; करार सकिएपछि भिसा म्याद नाघेर अवैध रूपमा नबस्नुहोस्।
सीप र भाषा: सुरक्षाको पहिलो खुड्किलो
तथ्यांकले स्पष्ट देखाउँछ , सबैभन्दा बढी शोषण र ठगीमा पर्ने तिनै हुन् जो तालिमबिना, अदक्ष श्रमिक भएर जान्छन्। सीप र भाषाले फरक पार्छ:
- दक्ष कामदारले राम्रो तलब, सुरक्षित काम र बढी मोलभाउ क्षमता पाउँछन्।
- दक्षिण कोरिया (EPS–TOPIK), जापान र इजरायलजस्ता राम्रो आम्दानीका गन्तव्यमा त भाषा/सीप परीक्षा नै अनिवार्य छ।
- नेपालभित्रै सरकारी तथा निजी संस्थामार्फत निःशुल्क वा सस्तो सीपमूलक र भाषा तालिमका अवसर उपलब्ध छन्।
त्यसैले विदेश जानुअघि तालिम लिनु खर्च होइन , यो सुरक्षाको पहिलो लगानी हो।
ठगिए वा अप्ठेरोमा परे के गर्ने?
क) नेपालमै हुँदा ठगिएमा
- रसिद, करार, विज्ञापन र पठाएका सन्देशसहित सबै प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्।
- वैदेशिक रोजगार विभाग (ताहाचल, काठमाडौँ) मा उजुरी दिनुहोस्; ठगीका मुद्दा हेर्न वैदेशिक रोजगार न्यायाधिकरण छ।
- नजिकको प्रहरी वा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा खबर गर्नुहोस्। कसैले ‘विदेश पठाइदिन्छु’ भनी रकम मागे तुरुन्तै सूचना दिनुहोस्।
- विभागको टोल फ्री 16600109999 वा बोर्डको टोल फ्री 16600150005 मा गुनासो राख्नुहोस्।
-
वैदेशिक रोजगर बोर्ड
श्रमाधान कल सेन्टर
बबरमहल, काठमाडौ, नेपाल
फोन: ०१-५३२०३११, ०१-५३२०४३३
कल सेन्टर नम्बर:1141, 9851347222(WhatsApp, Viber, IMO)
इमेल: [email protected]
ख) विदेशमा अलपत्र, शोषण वा बेपत्ता भएमा
- सम्बन्धित मुलुकको नेपाली दूतावास/नियोग वा श्रम सहचारी (Labour Attaché) लाई तुरुन्त सम्पर्क गर्नुहोस्।
- वैदेशिक रोजगार बोर्डको राहत तथा उद्धार शाखा (फोन: 9765013774) मा जानकारी दिनुहोस्।
- नेपालमा रहेका परिवारले पनि पीडित कामदारका तर्फबाट विभाग/बोर्डमा उजुरी दिन सक्छन् , कागजात साथ राख्नुहोस्।
- करारबमोजिम काम/तलब नपाए, राहदानी खोसिए वा शारीरिक/यौनजन्य दुर्व्यवहार भए लिखित गुनासो दर्ता गराउनुहोस्।
-
वैदेशिक रोजगर बोर्ड
श्रमाधान कल सेन्टर
बबरमहल, काठमाडौ, नेपाल
फोन: ०१-५३२०३११, ०१-५३२०४३३
कल सेन्टर नम्बर:1141, 9851347222(WhatsApp, Viber, IMO)
इमेल: [email protected]
ग) मृत्यु, अंगभंग वा गम्भीर बिरामी भएमा (क्षतिपूर्ति)
वैध श्रम स्वीकृति लिएर गएका कामदारको विदेशमा मृत्यु भएमा कल्याणकारी कोष र बीमामार्फत शव ल्याउने तथा परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था छ। बोर्डले पछिल्लो समय मृत्यु, अंगभंग वा गम्भीर रोग लागेकालाई दिने राहत रकम बढाएको छ; जीवन बीमासमेत गरी परिवारले उल्लेख्य रकम पाउँछन्। (राहत/बीमाका दर समय–समयमा संशोधन हुने हुँदा हालको रकम बोर्ड/विभागमा यकिन गर्नुहोला।)
- क्षतिपूर्तिका लागि परिवारले अहिले स्थानीय तहबाटै निवेदन दिन सक्छन्; स्वीकृत रकम सोझै बैंक खातामा जम्मा हुन्छ।
- कुनै कारण समय अगावै फर्कनुपरे विभाग र पठाउने एजेन्सीलाई फर्केको १५ दिनभित्र जानकारी गराउनुहोस्।
महत्त्वपूर्ण: श्रम स्वीकृतिको म्याद नाघेपछि वा अवैध बाटोबाट गएको अवस्थामा कोष र बीमाको कुनै पनि सुविधा पाइँदैन। त्यसैले वैध बाटो र समयमै नवीकरण नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो।
कमाएको पैसा सुरक्षित पठाउने तरिका
विदेशबाट पैसा पठाउँदा सधैँ बैंक खाता वा इजाजतप्राप्त रेमिट्यान्स कम्पनी (जस्तै IME, Western Union, MoneyGram) कै औपचारिक माध्यम प्रयोग गर्नुहोस्। यी सुरक्षित, अभिलेखयोग्य र तुलनात्मक रूपमा सस्ता हुन्छन्।
- ‘हुन्डी’ जस्ता अनौपचारिक र गैरकानुनी माध्यममा पठाएको पैसाको कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन , डुब्ने जोखिम उच्च रहन्छ।
- रेमिट्यान्स काउन्टरमा गोप्य नम्बर र परिचयपत्रको आधारमा सजिलै रकम प्राप्त गर्न सकिन्छ; बैंक खातामार्फत पठाउँदा SWIFT कोड आवश्यक पर्छ।
सुरक्षित बनाम जोखिमपूर्ण बाटो: एक नजरमा
| विषय | सुरक्षित (वैध) बाटो | जोखिमपूर्ण (अवैध) बाटो |
| माध्यम | इजाजतप्राप्त म्यानपावर वा विभागको स्वीकृति | दलाल, भिजिट भिसा, भारत हुँदै |
| श्रम स्वीकृति | राहदानीमा स्टिकर/निस्सा हुन्छ | हुँदैन |
| बीमा र कल्याणकारी कोष | पाइन्छ; क्षतिपूर्तिको हक रहन्छ | पाइँदैन; क्षतिपूर्ति गुम्छ |
| विपत्तिमा उद्धार | दूतावास/बोर्डले खोज्न र उद्धार गर्न सक्छ | ट्रेस गर्नै कठिन; उद्धार अनिश्चित |
| ठगिए प्रमाण | रसिद/करार हुँदा उजुरी बलियो | प्रमाणै नहुने; उजुरी कमजोर |
आधिकारिक सम्पर्क र हेल्पलाइन
कुनै पनि शंका, गुनासो वा आपत्कालमा तलका आधिकारिक नम्बरमा सम्पर्क गर्नुहोस्:
| वैदेशिक रोजगार विभाग , टोल फ्री
1140 / 16600109999 |
वैदेशिक रोजगार बोर्ड , टोल फ्री
16600150005 |
| राहत तथा उद्धार शाखा
9765013774 |
श्रम स्वीकृति शाखा
9768998473 |
| विभागको कार्यालय फोन / इमेल
01-4792671 / [email protected] |
विज्ञापन प्रामाणिकता जाँच (SMS)
LT<स्पेस>नम्बर → 34001 |
| आधिकारिक वेबसाइट
dofe.gov.np |
इजाजतप्राप्त म्यानपावर सूची
foreignjob.dofe.gov.np |
वैदेशिक रोजगारी अवसर हो, अभिशाप होइन , तर यो अवसर सुरक्षित बन्नका लागि तीन कुरा अनिवार्य छन्: इजाजतप्राप्त संस्थामार्फत वैध बाटो, हरेक भुक्तानीको रसिद, र विदेश जानुअघि सीप, भाषा एवं अधिकारको जानकारी। दलाललाई दिएको रकमको रसिद हुँदैन; अवैध बाटोको बीमा हुँदैन; तयारीबिनाको यात्राको सुरक्षा हुँदैन।
आँकडाले बारम्बार दोहोर्याएको सन्देश सजिलो छ , सुरक्षित बाटोले ज्यान जोगाउँछ। ‘बुझेर जानु, सम्झेर जानु’ नै सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीको पहिलो र अन्तिम सूत्र हो।
स्रोत:
वैदेशिक रोजगार विभाग (dofe.gov.np) , ‘वैदेशिक रोजगारमा जाने व्यक्तिहरूका लागि महत्त्वपूर्ण जानकारी’; नेपाल श्रम आप्रवासन प्रतिवेदन–२०२४ (श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय / ILO, डिसेम्बर २०२५ सार्वजनिक); वैदेशिक रोजगार बोर्ड; राष्ट्रिय जनगणना २०७८। राहत, बीमा र क्षतिपूर्तिका दर तथा गन्तव्य–नीति समय–समयमा परिवर्तन हुने हुँदा प्रकाशनअघि सम्बन्धित निकायबाट हालको विवरण यकिन गर्नुहोला।
© जिबिको मिडिया इनिसिएटिभ्स • सुरक्षित आप्रवासन शृंखला
