भक्तपुर। उमेरले ८० वर्ष पुगेका पूर्ण चित्रकारका हात अझै पनि रंग र कुचीसँगै व्यस्त छन्। अरूका लागि माटो र रंगबाट बनेको एउटा मुकुण्डो हुन सक्छ, तर उनका लागि त्यो वर्षौंको अभ्यास, पुस्तौंदेखि चलिआएको ज्ञान र भक्तपुरको सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको जिम्मेवारी हो।

भक्तपुरको याछे टोलका चित्रकारले किशोरावस्थादेखि परम्परागत मुकुण्डो बनाउने काम गर्दै आएका छन्। करिब ६ दशकदेखि उनी नवदुर्गा नाचलगायत विभिन्न सांस्कृतिक तथा धार्मिक उत्सवका लागि देवीदेवताका मुकुण्डो बनाउने र रंगरोगन गर्ने काममा संलग्न छन्।

हालै सामाजिक सञ्जालमा उनको जीवन र कामबारे एउटा प्रसंग सार्वजनिक भएको छ। उनलाई सोधिएको थियो— यति लामो समयसम्म यो काम किन छाड्नुभएन?

उक्त पोस्टअनुसार उनले पैसाभन्दा पनि आफूले आर्जन गरेको सीप र ज्ञानलाई महत्त्व दिए।

आफूलाई सामान्य मानिसका रूपमा प्रस्तुत गर्ने चित्रकारको जीवन भने असामान्य सीप र समर्पणको उदाहरण बनेको छ।

किशोरावस्थामा सिकेको सीप, जीवनभरको जिम्मेवारी

पूर्ण चित्रकारले सानै उमेरबाट परम्परागत मुकुण्डो बनाउने काम सिकेका थिए। सन् २०२० मा प्रकाशित द काठमाडौं पोस्ट को समाचारअनुसार उनी १५ वर्षको उमेरदेखि यो काममा संलग्न छन्। सन् २०२२ मा प्रकाशित द राइजिङ नेपाल को समाचारमा भने उनले १३ वर्षको उमेरमा आफ्ना काकाबाट सीप सिकेको उल्लेख छ।

भक्तपुरको प्रसिद्ध नवदुर्गा नाचका लागि आवश्यक १३ देवीदेवताका मुकुण्डो बनाउने जिम्मेवारी परम्परागत रूपमा चित्रकार परिवारसँग जोडिएको छ। यी मुकुण्डो बनाउन कलात्मक दक्षता मात्र पर्याप्त हुँदैन। कुन देवीदेवताको स्वरूप कस्तो हुन्छ, कुन रंग प्रयोग गर्ने, कसरी बनाउने र कुन विधि पालना गर्ने भन्ने परम्परागत ज्ञानसमेत आवश्यक हुन्छ।

यो सीप किताब पढेर मात्र सिक्न सकिने होइन। लामो समयसम्म अभ्यास, अवलोकन र अनुभवी व्यक्तिको मार्गदर्शन आवश्यक पर्छ।

तीन महिनाको मेहनत, लाखौँ रुपैयाँको खर्च

नवदुर्गा नाचका लागि मुकुण्डो तयार पार्ने काम सामान्यतया घण्टाकर्ण पर्वको आसपास सुरु भएर दसैँको नवमीसम्म चल्छ। यो करिब तीन महिनाको अवधि हो।

माटो तयार पार्ने, मुकुण्डोको आकार दिने, सुकाउने, रंग लगाउने र आवश्यक आकृति तथा कलात्मक विवरण बनाउने काममा विशेष दक्षता चाहिन्छ।

सन् २०२० को समाचारअनुसार नवदुर्गाका १३ मुकुण्डो तयार पार्ने काममा करिब तीन लाख रुपैयाँ खर्च हुन्थ्यो। सन् २०२२ मा चित्रकारले आवश्यक सामग्री र श्रमिकको खर्चसमेत गर्दा कम्तीमा चार लाख रुपैयाँ चाहिने बताएका थिए। यी रकम सम्पूर्ण निर्माण प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्, एउटा मुकुण्डोको मूल्य होइनन्।

तर यति खर्चिलो कामका लागि आवश्यक आर्थिक सहयोग सधैँ पर्याप्त हुँदैन। सरकारी निकाय, गुठी र अन्य स्रोतबाट केही सहयोग प्राप्त भए पनि खर्च धान्न कठिन हुने गरेको विगतका समाचारमा उल्लेख छ।

यसका बाबजुद चित्रकारले आफ्नो सीप र परम्पराप्रतिको लगावका कारण कामलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

मुकुण्डोसँग जोडिएको भक्तपुरको संस्कृति

भक्तपुरको नवदुर्गा नाच धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, स्थानीय समुदायको कला, संगीत, नृत्य र सामूहिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा पनि हो।

चित्रकारले बनाएका मुकुण्डो नवदुर्गा नाचका कलाकारलाई हस्तान्तरण गरिन्छन्। त्यसपछि वनमाला समुदायका कलाकारहरूले ती मुकुण्डो लगाएर भक्तपुरका विभिन्न स्थानमा परम्परागत नृत्य प्रस्तुत गर्छन्।

यो नाच भक्तपुरबाहिर उपत्यकाका अन्य स्थानमा पनि प्रस्तुत हुँदै आएको छ। वर्षको निश्चित समयमा प्रयोग गरिएका मुकुण्डो परम्परागत विधिअनुसार विसर्जन गरिन्छन् र नयाँ चक्रका लागि पुनः मुकुण्डो तयार पारिन्छन्।

नयाँ पुस्तामा सीप हस्तान्तरणको चुनौती

पूर्ण चित्रकारको जीवनसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो— उनीपछि यो सीप कसले जोगाउने?

सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक विवरणअनुसार उनका तीन छोरामध्ये एक जनाले मात्र यो कामलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।

उनका छोरा राजेश चित्रकार पनि परम्परागत मुकुण्डो निर्माणको सीपसँग जोडिएका छन्। तर नयाँ पुस्तालाई यो पेशातर्फ आकर्षित गर्न सजिलो छैन। पर्याप्त आम्दानीको अभाव, लामो अभ्यासको आवश्यकता र अन्य रोजगारीका विकल्पका कारण परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरण चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ।

यसैबीच एउटा सकारात्मक प्रयास पनि भएको छ। जुलाई २०२६ मा किङ्स फाउन्डेसन स्कुल अफ ट्रेडिसनल आर्ट्सले पूर्ण चित्रकारको मुकुण्डो निर्माणसम्बन्धी ज्ञान र प्रक्रियालाई अभिलेखीकरण गर्ने परियोजना सम्पन्न भएको जानकारी दिएको छ। यसमा पूर्ण चित्रकार, उनका छोरा राजेश र परिवारको योगदान रहेको उल्लेख छ।

सम्पदा जोगाउन कलाकारको सीप पनि जोगाउनुपर्छ

नेपालमा ऐतिहासिक मठमन्दिर, दरबार र भौतिक सम्पदाको संरक्षणबारे धेरै चर्चा हुन्छ। तर ती सम्पदासँग जोडिएका पूजा, जात्रा, नृत्य र परम्परालाई जीवित राख्ने कलाकार तथा सीपको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

पूर्ण चित्रकारजस्ता कलाकारले सिकेको ज्ञान पुस्तौँको अभ्यासबाट विकास भएको हो। यस्तो सीप हराएपछि फेरि पुनर्जीवित गर्न सजिलो हुँदैन।

त्यसैले परम्परागत कलाकारको सम्मानसँगै उनीहरूका लागि उचित पारिश्रमिक, नियमित आर्थिक सहयोग, सीप हस्तान्तरणको व्यवस्था र युवाका लागि प्रशिक्षणका अवसर आवश्यक छन्।

परम्परागत सीपलाई केवल इतिहासको विषय होइन, सम्मानजनक काम र जीविकाको सम्भावनासँग जोडेर हेर्नु पनि आवश्यक छ।

पूर्ण चित्रकारको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ— कामको महत्त्व त्यसबाट प्राप्त हुने पैसाले मात्र निर्धारण हुँदैन। आफ्नो सीपमा गर्व गर्ने, त्यसलाई निरन्तर निखार्ने र समाजका लागि उपयोगी बनाउने मानिसहरूको योगदान पनि अमूल्य हुन्छ।

आज ८० वर्षको उमेरमा पनि उनका हातमा कुची छ। ती हातले बनाउने मुकुण्डोमा रंग मात्र भरिँदैन, भक्तपुरको जीवित परम्परा पनि जोडिएको हुन्छ।

अब प्रश्न छ— पूर्ण चित्रकारले जोगाएको यो सीप र ज्ञानलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउने जिम्मेवारी कसले लिने?