दसैँ–तिहारमा खानपानमा विशेष ध्यान दिन चिकित्सकहरूको सुझाव, पकाएको मासु सुरक्षित रूपमा भण्डारण नगर्दा खाद्य विषाक्तताको जोखिम

काठमाडौं। दसैँ, तिहारलगायतका चाडपर्व नेपालीहरूका लागि परिवारसँग भेटघाट गर्ने, पूजा–आराधना गर्ने, मिठा परिकार खाने र खुसी साटासाट गर्ने अवसर हुन्। तर चाडपर्व मनाउने क्रममा अपनाइने केही खानपानका बानीले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छन्।

विशेषगरी पूजा, व्रत र धार्मिक अनुष्ठानका कारण लामो समयसम्म खाली पेट बस्ने, त्यसपछि एकैपटक धेरै खाने, अत्यधिक चिल्लो र मसलेदार मासुका परिकार खाने तथा पकाएको मासु धेरै दिनसम्म राखेर खाने अभ्यासले स्वास्थ्यमा जोखिम बढाउन सक्छ।

चाडपर्वमा खानपानको नियमित तालिका परिवर्तन हुने, पानी कम पिउने, राति अबेरसम्म जाग्राम बस्ने र शारीरिक गतिविधि घट्ने अवस्थाले पनि स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।

स्वास्थ्यसम्बन्धी अध्ययन तथा चिकित्सकहरूका सुझावअनुसार चाडपर्वमा मनपर्ने परिकार खानै नहुने होइन। तर कति खाने, कसरी पकाउने, कति समयसम्म राख्ने र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार के कुरामा ध्यान दिने भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

लामो समय खाली पेट बस्दा के हुन्छ?

दसैँ, तिहार तथा विभिन्न धार्मिक पर्वमा कतिपय व्यक्तिहरू बिहानैदेखि पूजा, व्रत र अन्य धार्मिक कार्यमा व्यस्त हुन्छन्। कतिपयले धार्मिक मान्यताअनुसार खाना वा पानीसमेत नखाई उपवास बस्ने गर्छन्।

लामो समयसम्म खाना नखाँदा केही व्यक्तिमा पेट पोल्ने, अम्लपित्त (एसिडिटी), कमजोरी, टाउको दुख्ने वा चक्कर लाग्नेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्। विशेषगरी पहिलेदेखि नै एसिडिटी वा पेटसम्बन्धी समस्या भएकाहरूमा लक्षण बढ्न सक्छन्।

तर चिकित्सा विज्ञानका अनुसार लामो समय खाली पेट बस्दैमा ग्यास्ट्राइटिस हुन्छ भन्ने होइन। ग्यास्ट्राइटिस भनेको पेटको भित्री तहमा हुने सूजन हो, जसका प्रमुख कारणमा एच. पाइलोरी नामक जीवाणुको संक्रमण र केही औषधिको प्रयोग पर्छन्।

यसै सन्दर्भमा वरिष्ठ पेटरोग विशेषज्ञ प्रा. डा. ऋषिकान्त अर्यालले असोजमा रातोपाटीलाई दिएको अन्तर्वार्तामा चाडपर्वका बेला लामो समय भोकै बसेर एकैपटक धेरै खाने बानीले पेटसम्बन्धी समस्या बढाउन सक्ने बताएका छन्। उनले समयमै, सन्तुलित र शरीरले पचाउन सक्ने परिमाणमा खाना खान सुझाव दिएका छन्।

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको सल्लाहअनुसार उपवास बस्नुअघि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ। धार्मिक परम्पराले अनुमति दिने अवस्थामा आवश्यकताअनुसार पानी पिउने र हल्का पौष्टिक खानेकुरा खाने गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी मधुमेह भएका, नियमित औषधि सेवन गर्ने, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरूले लामो उपवास बस्नुअघि चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।

दिनभर भोकै बसेर एकैपटक धेरै नखानुहोस्

कतिपय व्यक्तिहरू पूजा वा व्रत सम्पन्न भएपछि दिनभर नखाएको भन्दै एकैपटक धेरै खाने गर्छन्। विशेषगरी पुरी, सेलरोटी, मासु, मिठाई र अन्य चिल्लो परिकार एकैपटक धेरै खाँदा अपच, पेट फुल्ने, अम्लपित्त र छाती पोल्ने समस्या हुन सक्छ।

बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (एनएचएस) ले पनि पेटमा एसिड फर्किने समस्या कम गर्न एकैपटक धेरै खानुभन्दा सानो परिमाणमा खाने र चिल्लो तथा मसलेदार खानेकुरा सीमित गर्न सुझाव दिएको छ।

लामो उपवासपछि एकैपटक धेरै खानुभन्दा सुरुमा पानी वा हल्का खानेकुरा लिएर त्यसपछि बिस्तारै सन्तुलित खाना खानु उपयुक्त हुन्छ। खाना राम्रोसँग चपाएर खानु र खाएलगत्तै नसुत्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ।

चाडपर्वमा धेरै मासु खाँदा कस्तो असर पर्छ?

दसैँमा खसी, बोका, राँगा, कुखुरा र अन्य मासुजन्य परिकार खाने परम्परा छ। धेरै परिवारमा एकभन्दा बढी दिन लगातार मासु खाने गरिन्छ।

मासु प्रोटिन, आइरन र अन्य पोषक तत्त्वको स्रोत भए पनि अत्यधिक चिल्लो, बोसोयुक्त तथा धेरै नुन हालेर पकाइएको मासु नियमित रूपमा ठूलो परिमाणमा खानु स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुँदैन।

विशेषगरी उच्च रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल, मुटुरोग, मिर्गौलासम्बन्धी समस्या वा युरिक एसिड बढेका व्यक्तिले मासुको प्रकार र परिमाणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. प्रकाशराज रेग्मीले अक्टोबर १९, २०२६ मा नेपालन्युजलाई दिएको अन्तर्वार्तामा दसैँमा अत्यधिक मासु, बोसो र मदिरा सेवनले स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्ने बताएका छन्।

उनले मासु पूर्ण रूपमा छोड्नुपर्ने नभए पनि परिमाण नियन्त्रण गर्न, बोसो कम भएको मासु रोज्न तथा सागसब्जी, फलफूल र दालजस्ता खानेकुरा पनि नियमित खान सुझाव दिएका छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि बोसोयुक्त मासुको सट्टा कम बोसो भएको मासु रोज्ने, देखिने बोसो हटाउने र तारेर पकाउनुभन्दा उमाल्ने वा कम तेलमा पकाउने तरिका अपनाउन सिफारिस गरेको छ।

त्यसैले चाडपर्वमा मासु खाँदा एकैपटक ठूलो परिमाणमा खानुभन्दा थोरै परिमाणमा खाने, धेरै तेल र नुनको प्रयोग कम गर्ने तथा सन्तुलित भोजनलाई प्राथमिकता दिनु राम्रो हुन्छ।

पकाएको मासु धेरै दिनसम्म राखेर खाने बानी झनै जोखिमपूर्ण

दसैँमा एकैपटक ठूलो परिमाणमा मासु पकाएर धेरै दिनसम्म खाने चलन पनि छ। कतिपय परिवारमा पकाएको मासु फ्रिजबाहिर राख्ने, पटकपटक तताउने वा पुरानो मासुमा नयाँ मासु थप्दै खाने गरिन्छ।

यस्तो अभ्यासले खाद्य विषाक्तता अर्थात् फुड पोइजनिङको जोखिम बढाउन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार पकाएको खाना सामान्य कोठाको तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी राख्नु हुँदैन। त्यस्तै, अमेरिकी कृषि विभागका अनुसार तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भएको अवस्थामा नाशवान खानेकुरा एक घण्टाभित्रै सुरक्षित रूपमा चिस्याएर राख्नुपर्छ।

पकाएको मासु सुरक्षित तापक्रममा नराख्दा त्यसमा हानिकारक जीवाणु बढ्न सक्छन्। यस्तो मासु खाँदा पेट दुख्ने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने, ज्वरो आउने तथा शरीरमा पानीको कमी हुने समस्या निम्तिन सक्छ।

पकाएको मासु कसरी सुरक्षित राख्ने?

• सकेसम्म आवश्यक परिमाणमा मात्र मासु पकाउने र ताजा खाने।
• बाँकी रहेको मासु दुई घण्टाभित्र, धेरै गर्मीमा एक घण्टाभित्र, साना र कम गहिरा भाँडामा राखेर फ्रिजमा चिस्याउने।
• फ्रिजको तापक्रम ४ डिग्री सेल्सियस वा कम राख्ने। उचित रूपमा भण्डारण गरिएको पकाएको मासु सामान्यतया तीनदेखि चार दिनभित्र खाने।
• चार दिनभन्दा बढी राख्नुपर्ने भए समयमै सुरक्षित रूपमा फ्रिजरमा जमाउने।
• खान चाहिने जति मात्र निकालेर राम्रोसँग तताउने। सुरक्षित रूपमा राखिएको बाँकी मासु फेरि खाँदा भित्री भागसम्म कम्तीमा ७४ डिग्री सेल्सियस पुग्ने गरी तताउने।
• फ्रिज नभएको वा नियमित विद्युत् आपूर्ति नभएको घरमा धेरै दिनका लागि मासु पकाएर नराख्ने।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने बिग्रिएको मासु पुनः तताउँदैमा सधैँ सुरक्षित हुँदैन। केही जीवाणुले उत्पादन गर्ने विषाक्त पदार्थ तताउँदा पनि नष्ट नहुन सक्छन्।

त्यसैगरी, मासुमा नराम्रो गन्ध नआएको वा हेर्दा सामान्य देखिएको आधारमा मात्र सुरक्षित छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन।

मासु काट्ने, पकाउने र खुवाउने बेलामा पनि सरसफाइ आवश्यक

चाडपर्वमा धेरै मानिसका लागि खाना तयार गर्नुपर्ने भएकाले भान्साको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

काँचो मासुमा रहेका जीवाणु चक्कु, काट्ने बोर्ड, हात वा भाँडामार्फत पकाएको खाना, फलफूल र सलादमा सर्न सक्छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पाँचवटा मुख्य उपाय सिफारिस गरेको छ—सरसफाइ कायम राख्ने, काँचो र पकाएको खाना अलग राख्ने, खाना राम्ररी पकाउने, सुरक्षित तापक्रममा राख्ने र सफा पानी तथा सुरक्षित कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्ने।

मासु काट्नुअघि र काटिसकेपछि साबुनपानीले हात धुने, काँचो मासुका लागि छुट्टै चक्कु र बोर्ड प्रयोग गर्ने तथा भाँडाकुँडा सफा राख्ने गर्नुपर्छ।

काँचो मासु र पकाएको खानेकुरा एकआपसमा नछुने गरी राख्नु पनि आवश्यक छ।

वृद्धवृद्धा, बालबालिका र दीर्घरोगीले थप सावधानी अपनाउनुपर्छ

चाडपर्वमा सबै परिवारका सदस्यले एउटै किसिमको खाना खान्छन्। तर एउटै खानाले सबै व्यक्तिको स्वास्थ्यमा समान असर गर्दैन।

मधुमेह भएका व्यक्तिलाई लामो उपवास, अनियमित खानपान र औषधिको समय परिवर्तनले रगतमा चिनीको मात्रा धेरै घट्ने वा बढ्ने जोखिम हुन सक्छ।

त्यसैगरी, उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले धेरै नुनयुक्त खाना र अचार सीमित गर्नुपर्छ। मुटुरोग तथा मिर्गौलाको समस्या भएका व्यक्तिहरूले चिकित्सकले सिफारिस गरेको खानपान र औषधिको तालिका कायम राख्नुपर्छ।

मधुमेह, मुटु र रक्तचापका बिरामीले चाडपर्वको व्यस्ततामा नियमित औषधि छुटाउनु हुँदैन। औषधिको समय वा मात्रा परिवर्तन गर्नुपरेमा चिकित्सकसँग सल्लाह लिनुपर्छ।

खाना खाएपछि स्वास्थ्यमा समस्या देखिए के गर्ने?

चाडपर्वमा खाना खाएपछि सामान्य अपच, पेट फुल्ने वा हल्का असहजता अनुभव हुन सक्छ। तर लगातार बान्ता हुने, धेरै पटक पखाला लाग्ने, ज्वरो आउने वा पेटमा कडा दुखाइ हुने समस्यालाई सामान्य ग्यास्ट्रिक भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

खाद्य विषाक्तता भएको अवस्थामा शरीरमा पानीको कमी हुन सक्छ। त्यसैले पखाला वा बान्ता हुँदा सुरक्षित पानी र आवश्यकताअनुसार जीवनजल पिउनुपर्छ।

दिसामा रगत देखिएमा, लगातार बान्ताका कारण पानीसमेत पिउन नसकेमा, पिसाब कम भएमा, अत्यधिक कमजोरी वा चक्कर लागेमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।

अत्यधिक पेट दुख्ने, रगत बान्ता हुने वा कालो दिसा आउनेजस्ता लक्षण देखिएमा पनि तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता लिन आवश्यक छ।

चाडपर्व पनि मनाऔँ, स्वास्थ्यको पनि ख्याल गरौँ

चाडपर्वको मुख्य उद्देश्य परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने, परम्परा र संस्कृतिलाई निरन्तरता दिने तथा आत्मीयता बढाउने हो। यसका लागि अत्यधिक खाने, लामो समय भोकै बसेपछि धेरै खाने वा स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्ने गरी पुरानो खाना खानु आवश्यक छैन।

मनपर्ने परिकार उचित परिमाणमा खाने, सुरक्षित रूपमा तयार गर्ने, परिवारका सदस्यहरूको स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिने, पर्याप्त आराम गर्ने तथा नियमित हिँडडुल गर्ने बानीले चाडपर्वलाई अझ स्वस्थ र सुरक्षित बनाउन सहयोग पुग्छ।

चाडपर्वको खुसी स्वस्थ शरीर र स्वस्थ परिवारसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले संस्कृति र परम्पराको सम्मानसँगै आफ्ना र परिवारका सदस्यको स्वास्थ्य तथा सरसफाइमा पनि उत्तिकै ध्यान दिऔँ।