औपचारिक विद्यालय नगएका महिलाले चार वर्षको व्यावहारिक तालिमबाट पशुपालन, दूध उत्पादन, बचत र व्यवसाय सञ्चालनका सीप सिकेका छन्। अब उनीहरू परम्परागत पशुपालनलाई आम्दानीको दिगो स्रोत बनाउने प्रयासमा छन्।

जीविको | सिन्धुली। उमेरले ७० वर्ष पुगेकी कमला सुवेदीले जीवनमा कहिल्यै औपचारिक विद्यालय जाने अवसर पाइनन्। तर, केही दिनअघि उनले दीक्षान्त समारोहमा सहभागी भएर प्रमाणपत्र प्राप्त गरिन्। त्यो पनि चार वर्षसम्म नियमित सिकाइमा सहभागी भएपछि।

यो कुनै विश्वविद्यालयको दीक्षान्त समारोह थिएन। सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकामा सञ्चालित किसान पाठशालाको दीक्षान्त समारोह थियो, जहाँ कमलासहित ५६ महिला किसानले व्यावहारिक पशुपालनसम्बन्धी तालिम पूरा गरेका थिए।

कमलाले चार वर्षमा ४८ वटा सिकाइ सत्रमा भाग लिइन्। गाईलाई के खुवाउने, कसरी स्वस्थ राख्ने, रोगबाट कसरी जोगाउने, दूध उत्पादन कसरी बढाउने र पशुपालनलाई आम्दानीको स्रोत कसरी बनाउने भन्ने विषयमा उनले सिकिन्।

द काठमान्डु पोस्टमा प्रकाशित समाचारअनुसार कमला अहिले उन्नत जातको होल्स्टिन बाछी हुर्काउँदै छिन्। यसअघि उनले पालेकी गाईबाट दैनिक करिब चार लिटर दूध उत्पादन हुन्थ्यो। उन्नत जातका गाईबाट दैनिक २५ देखि ३० लिटरसम्म दूध उत्पादन हुन सक्ने सम्भावनाले उनलाई उत्साहित बनाएको छ।

उच्च दूध उत्पादन गर्ने गाई पालेर आम्दानी गरिरहेका आफ्ना छोराबाट पनि उनी प्रेरित भएकी छन्। नयाँ बाछी हुर्किएपछि आफ्नो आम्दानी बढ्ने उनको आशा छ।

चार वर्षको तालिम, ४८ सिकाइ सत्र

नेपाल र दक्षिण कोरियाको सहकार्यमा सञ्चालित कोरिया–नेपाल नमुना दुग्ध गाउँ पहलअन्तर्गत हिफर–कोइका किसान पाठशाला सञ्चालन गरिएको हो।

कमलामाई नगरपालिका–५ का १०५ किसान चार वर्षदेखि यस कार्यक्रममा सहभागी हुँदै आएका थिए। तालिम पूरा गर्न किसानले ४८ वटा सिकाइ सत्रमा भाग लिनुका साथै कम्तीमा ८० प्रतिशत उपस्थिति कायम गर्नुपर्ने व्यवस्था थियो।

अक्टोबर ९, २०२६ मा पहिलो चरणमा ५६ महिला किसानलाई प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको हो। बाँकी सहभागीले डिसेम्बरमा तालिम पूरा गर्ने कार्यक्रम रहेको छ। थप १०० किसान पनि नयाँ चरणको तालिममा सहभागी भएका छन्।

तालिममा पशुको पोषण, स्वास्थ्य, प्रजनन, रोग रोकथाम, गोठ व्यवस्थापन, दूध उत्पादन, खर्चको हिसाबकिताब र दुग्ध व्यवसाय सञ्चालनका विषय समेटिएका थिए।

पशु स्वास्थ्य प्राविधिक, नगरपालिकाका पशु चिकित्सक तथा दक्षिण कोरियाका दुग्ध र पशु स्वास्थ्य विशेषज्ञले किसानलाई प्रशिक्षण दिएका थिए।

गाई पाल्ने सीपसँगै आत्मविश्वास पनि बढ्यो

यो तालिमको उपलब्धि दूध उत्पादन बढाउने ज्ञानमा मात्रै सीमित छैन। सहभागी महिलाहरूले बचत गर्ने, बैंक खाता खोल्ने, आर्थिक कारोबारको अभिलेख राख्ने र सार्वजनिक रूपमा आफ्ना कुरा प्रस्तुत गर्ने सीप पनि सिकेका छन्।

तालिम पूरा गरेकी शान्ता थापाका अनुसार सुरुमा दीक्षान्त टोपी लगाउने कुरा सुन्दा कतिपय छिमेकीले हाँसोसमेत गरेका थिए। घाँस काट्ने र गोबर सोहोर्ने महिलाले पनि दीक्षान्त समारोहमा भाग लिने भन्दै आलोचना गर्नेहरू थिए।

तर, अहिले उनी आफूले हासिल गरेको ज्ञान र प्रमाणपत्रप्रति गर्व गर्छिन्। पहिले पशु स्वास्थ्य र आधुनिक पशुपालनबारे सीमित जानकारी भएकी शान्तालाई तालिमले गाईको हेरचाह गर्ने तरिकामात्र होइन, समूहमा बोल्ने र आफ्ना कुरा राख्ने आत्मविश्वाससमेत दिएको छ।

हिफर इन्टरनेसनल नेपालका राष्ट्रिय निर्देशक डा. तीर्थराज रेग्मीले पनि किसानको योगदानलाई सम्मान गर्ने यस्ता कार्यक्रम देशका अन्य ठाउँमा विस्तार हुनुपर्ने बताएका छन्।

दक्षिण कोरियाबाट ल्याइएका गाईले बढाएको सम्भावना

नेपालको दुग्ध उत्पादन बढाउने उद्देश्यले सन् २०२२ को डिसेम्बरमा दक्षिण कोरियाका किसान तथा सहयोगदाताले नेपाललाई १०० वटा शुद्ध नस्लका होल्स्टिन बाछी, छ वटा प्रजननका लागि साँढे र उच्च गुणस्तरको जमेको वीर्य उपलब्ध गराएका थिए।

त्यसपछि सन् २०२३ मा थप दुई उन्नत प्रजनन साँढे नेपाल ल्याइएको थियो।

तीमध्ये ८० वटा होल्स्टिन गाई कमलामाई नगरपालिकाका ५१ किसान परिवारलाई वितरण गरिएको थियो। किसानहरूलाई नयाँ जातका गाई पाल्ने प्राविधिक ज्ञान र पशु स्वास्थ्य सेवासमेत उपलब्ध गराइएको छ।

हिफरको ‘उपहार हस्तान्तरण’ अवधारणाअन्तर्गत सहयोग पाएका किसानले आफ्ना गाईबाट जन्मिएका पहिलो बाछाबाछी अरू किसानलाई हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था पनि छ। यसले उन्नत पशु नस्लको पहुँच अन्य परिवारसम्म विस्तार गर्न सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

आयोजनाको विवरणअनुसार अहिले सिन्धुलीमा १६९ वटा शुद्ध नस्लका होल्स्टिन गाई तथा साँढे पुगेका छन्। तीमध्ये ३५ वटा साँढे रहेका छन्।

हिफर इन्टरनेसनल नेपालका अनुसार सामान्य वर्णशंकर गाईले करिब १० महिनाको दूध दिने अवधिमा औसत तीन हजार २०० लिटर दूध उत्पादन गर्ने अनुमान छ। राम्रो व्यवस्थापनमा होल्स्टिन गाईबाट सोही अवधिमा करिब १० हजार लिटरसम्म दूध उत्पादन हुन सक्छ।

यद्यपि, प्रत्येक गाईले यति नै दूध दिन्छ भन्ने हुँदैन। दूधको परिमाण गाईको स्वास्थ्य, आहार, वातावरण, प्रजनन अवस्था र व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।

दूध उत्पादन बढे पनि बजार सुनिश्चित हुनुपर्ने

कमलामाई क्षेत्रमा अहिले दैनिक करिब पाँच हजार लिटर दूध उत्पादन भइरहेको र आगामी दुई वर्षमा यसलाई १० हजार लिटर पुर्‍याउने लक्ष्य रहेको आयोजनाले जनाएको छ।

द काठमान्डु पोस्टका अनुसार स्थानीय दूध सङ्कलन तथा चिस्यान केन्द्रमार्फत तीन सयभन्दा बढी सहकारी सदस्यहरू जोडिएका छन्। केही सहकारीले दैनिक करिब दुई हजार ३०० लिटर दूध पोखरास्थित सुजल डेरीलाई आपूर्ति गरिरहेका छन्।

किसानले दूधको औसत मूल्य प्रतिलिटर ६५ रुपैयाँ पाइरहेको र उपभोक्ता बजारमा करिब एक सय रुपैयाँ रहेको विवरण पनि समाचारमा उल्लेख छ।

तर, धेरै दूध उत्पादन हुनु नै बढी नाफा हुनु होइन। पशु आहार, औषधि, उपचार, गोठ व्यवस्थापन, श्रम र ढुवानीमा हुने खर्च पनि किसानको आम्दानीसँग जोडिएको हुन्छ।

यसैले दूध उत्पादन बढाउनेसँगै नियमित सङ्कलन, चिस्यान, प्रशोधन र भरपर्दो बजारको व्यवस्था हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

सीप सिक्न उमेर बाधक हुँदैन

सिन्धुलीका यी महिलाहरूको अनुभवले कृषि र पशुपालनमा व्यावहारिक सीपको महत्त्व देखाएको छ।

वर्षौंदेखि गाई पालिरहेका किसानले पनि नयाँ प्रविधि, पशु स्वास्थ्य, आर्थिक व्यवस्थापन र बजारबारे सिकेर आफ्नो कामलाई थप व्यवस्थित बनाउन सक्छन्।

औपचारिक शिक्षा प्राप्त नगरेका व्यक्तिहरूका लागि पनि स्थानीय स्तरमा सञ्चालन हुने व्यावहारिक तालिम उपयोगी हुन सक्छ भन्ने उदाहरण कमला सुवेदी र उनका साथीहरूले प्रस्तुत गरेका छन्।

कृषिलाई निर्वाहमुखी कामबाट व्यावसायिक उद्यमतर्फ लैजान उन्नत जातका पशु र प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। किसानको ज्ञान, लगानी गर्ने क्षमता, पशु स्वास्थ्य सेवा र बजारसम्मको पहुँच पनि सँगसँगै बढ्नुपर्छ।

७० वर्षीया कमलाका लागि प्राप्त प्रमाणपत्र एउटा तालिम पूरा भएको प्रमाण मात्रै होइन, बाँकी जीवनमा पनि नयाँ कुरा सिक्न र आफ्नो कामबाट थप आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने आशाको आधार बनेको छ।