काठमाडौं। “तपाईंले पाँच लाख रुपैयाँको लक्की ड्र जित्नुभएको छ, पैसा पाउन पहिले १० हजार रुपैयाँ कर तिर्नुहोस्।”

“बजारमा एक लाख पर्ने आइफोन आज ४० हजारमा मात्रै। बुकिङ गर्न पाँच हजार अग्रिम पठाउनुहोस्।”

“यो लिंक खोलेर आफ्नो खाता verify गर्नुहोस्।”

“आजको खेलमा यो टिम पक्का जित्छ, पैसा लगाउनुहोस्।”

“म समस्यामा परेँ, तत्काल २० हजार पठाइदिनू।”

यस्ता सन्देश सामान्य लाग्न सक्छन्। तर यिनैमध्ये कुनै सन्देश अनलाइन ठगीको सुरुवात हुन सक्छ।

नेपालमा मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, Facebook, TikTok, Instagram, WhatsApp र अनलाइन किनमेलको प्रयोग बढेसँगै ठगीका तरिका पनि परिवर्तन भइरहेका छन्। ठगी गर्ने व्यक्तिले प्रविधि मात्र होइन, मानिसको लोभ, डर, विश्वास, हतार र भावनालाई प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोले चिट्ठा तथा उपहार ठगी, अनलाइन किनमेल ठगी, आकर्षक रोजगारीको प्रलोभन, OTP ठगी, नक्कली वा ह्याक भएका सामाजिक सञ्जाल खाताबाट पैसा माग्ने लगायतका विभिन्न स्वरूपबारे सचेत गराएको छ।

सस्तो आइफोनको विज्ञापन देख्नुभयो, पैसा पठाउनुअघि सोच्नुहोस्

नेपालमा यस्तो घटना वास्तविक रूपमा देखिएको छ।

प्रहरीका अनुसार Facebook मा विभिन्न पेज बनाएर बजार मूल्यभन्दा निकै सस्तोमा आइफोन बिक्री भइरहेको भन्दै विज्ञापन गर्ने र ग्राहकलाई अग्रिम रकम पठाउन लगाएर ठगी गर्ने घटनामा तीन जनालाई पक्राउ गरिएको थियो।

अर्को अनुसन्धानमा Instagram, TikTok र Facebook लगायतका माध्यमबाट सस्तोमा मोबाइल तथा लत्ताकपडा उपलब्ध गराउने भन्दै अग्रिम रकम लिने समूहसँग सम्बन्धित २१ वटा सामाजिक सञ्जाल खाता तथा पेज र १८७ वटा बैंक तथा वालेट खाताको विवरण फेला परेको प्रहरीले जनाएको थियो। ती खाताबाट दुई करोड ६३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी कारोबार भएको प्रारम्भिक अनुसन्धानले देखाएको थियो।

यसबाट एउटा सरल पाठ सिक्न सकिन्छ—Facebook Page राम्रो देखिँदैमा, हजारौँ follower हुँदैमा वा आकर्षक भिडियो राख्दैमा त्यो पसल वास्तविक हुन्छ भन्ने हुँदैन।

हाल नेपालमा विद्युतीय माध्यमबाट व्यापार गर्ने व्यवसायलाई वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागमा सूचीकृत हुनुपर्ने व्यवस्था पनि लागू गरिएको छ। विभागको अनलाइन प्रणालीमा विद्युतीय व्यापार फर्म सूचीकृत गर्ने व्यवस्था छ।

त्यसैले अनलाइन सामान किन्दा व्यवसायको नाम, सम्पर्क नम्बर, भौतिक ठेगाना, दर्ता विवरण, return/refund व्यवस्था र पुराना ग्राहकको अनुभव जाँच्नु उपयोगी हुन्छ। सम्भव भएसम्म अत्यधिक रकम अग्रिम नपठाउनुहोस्।

“बधाई छ, तपाईंले पुरस्कार जित्नुभयो”

तपाईंले भाग नै नलिएको प्रतियोगितामा अचानक ठूलो पुरस्कार जित्नुभएको सन्देश आउनु आफैँमा शंकाको संकेत हो।

ठगी गर्ने व्यक्तिले सुरुमा “पुरस्कार”, “लक्की ड्र”, “विदेशबाट आएको पार्सल” वा “महँगो उपहार” को कुरा गर्न सक्छ। त्यसपछि पैसा लिन “कर”, “भन्सार”, “डेलिभरी शुल्क”, “verification fee” वा अरू कुनै नाममा रकम मागिन्छ।

नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोले यस्तै चिट्ठा तथा उपहार ठगीबारे सचेत गराएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकअन्तर्गतको Financial Intelligence Unit ले गरेको साइबर ठगीसम्बन्धी अध्ययनको नमुनामा पनि gift/parcel fraud, सामाजिक सञ्जालमा अर्काको परिचय प्रयोग गर्ने ठगी, नक्कली अनलाइन व्यापार, OTP ठगी र lottery fraud प्रमुख स्वरूपका रूपमा देखिएका थिए।

याद राख्नुहोस्: पुरस्कार पाउन पहिले पैसा पठाउनैपर्ने अवस्था आयो भने त्यसलाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक जाँच्नुहोस्।

चिनजानकै व्यक्तिले पैसा माग्यो भने पनि तुरुन्त नपठाउनुहोस्

“दाइ, अस्पतालमा छु। तत्काल २५ हजार चाहियो।”

यो सन्देश आफ्नै साथीको Facebook वा Messenger बाट आएको हुन सक्छ। तर त्यो खाता ह्याक भएको पनि हुन सक्छ।

साइबर ब्यूरोले चिनजानकै व्यक्तिबाट च्याटमा पैसा मागिए पनि फोन गरेर पुष्टि गर्न सुझाव दिएको छ।

त्यसैले पैसा पठाउनुअघि सम्बन्धित व्यक्तिलाई अर्को नम्बरबाट फोन गर्नुहोस्। सम्भव भए भिडियो कल गर्नुहोस्। आफूहरूबीच मात्र थाहा हुने कुरा सोधेर पहिचान पुष्टि गर्न सकिन्छ।

केही मिनेटको जाँचले हजारौँ वा लाखौँ रुपैयाँ जोगाउन सक्छ।

OTP भनेको पैसा निकाल्ने चाबी जस्तै हो

कसैले बैंक, डिजिटल वालेट, सरकारी कार्यालय वा सेवा प्रदायकबाट फोन गरेको भन्दै OTP माग्न सक्छ।

“तपाईंको खाता बन्द हुँदैछ।”

“तपाईंले पाएको पैसा verify गर्न OTP भन्नुस्।”

“तपाईंको KYC अपडेट गर्नुपर्छ।”

यस्ता बहानामा OTP, PIN वा password मागियो भने नदिनुहोस्।

नेपाल राष्ट्र बैंकले Password, PIN र OTP कसैलाई नदिन, असुरक्षित सार्वजनिक Wi-Fi वा VPN प्रयोग गरेर आर्थिक कारोबार नगर्न र सुरक्षित माध्यम प्रयोग गर्न सुझाव दिएको छ।

जहाँ उपलब्ध छ, आफ्नो Facebook, Gmail, बैंकिङ र अन्य महत्त्वपूर्ण खातामा Two-Factor Authentication अर्थात् 2FA पनि राख्नुहोस्। 2FA मा password सँगै OTP, fingerprint वा Face ID जस्तो अर्को सुरक्षा तह हुन्छ।

लिंकमा क्लिक गर्नुअघि ठेगाना हेर्नुहोस्

ठगी गर्नेले बैंक, सरकारी निकाय, ई–सेवा कम्पनी, कुरियर वा परिचित संस्थाको जस्तै देखिने वेबसाइट बनाउन सक्छ।

सन्देश आउन सक्छ—“तपाईंको खाता बन्द हुँदैछ, तुरुन्त यहाँ login गर्नुहोस्।”

लिंक खोल्दा वास्तविक वेबसाइट जस्तै देखिन्छ। तर तपाईंले username, password वा OTP राखेपछि जानकारी ठगी गर्ने व्यक्तिसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसैले SMS, Messenger, WhatsApp वा email मा आएको लिंकबाट हतारमा banking login नगर्नुहोस्। आवश्यक परे आफैँ browser खोलेर सम्बन्धित संस्थाको आधिकारिक वेबसाइट लेख्नुहोस् वा आधिकारिक app प्रयोग गर्नुहोस्।

बेटिङमा ‘पक्का जित’ हुँदैन

अनलाइन बेटिङ र सट्टेबाजीलाई कतिपय सामाजिक सञ्जाल खाताले “कमाउने अवसर” जस्तै प्रस्तुत गर्छन्।

कसैले सुरुमा सानो रकम जिताएर विश्वास दिलाउन सक्छ। त्यसपछि ठूलो रकम लगाउन प्रेरित गर्न सक्छ। घाटा भएपछि “अर्को पटक जितेर सबै फिर्ता हुन्छ” भन्दै थप पैसा लगाउन लगाइन्छ।

नेपाल प्रहरीले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा मात्रै अनलाइन बेटिङमा संलग्न ४८ जना पक्राउ परेको जनाएको छ। प्रहरीले अनलाइन बेटिङलाई ठगी र अन्य गैरकानुनी आर्थिक कारोबारसँग पनि जोडिन सक्ने जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

एउटा छुट्टै घटनामा ललितपुरबाट अनलाइन जुवा सञ्चालन गरेको आरोपमा नौ जना पक्राउ पर्दा प्रारम्भिक अनुसन्धानमा ३१ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार देखिएको प्रहरीले जनाएको थियो।

त्यसैले “आजको खेलको निश्चित नतिजा हामीलाई थाहा छ”, “१० हजारलाई एक लाख बनाउनुहोस्” वा “हार्ने सम्भावना छैन” जस्ता दाबीलाई कमाइको अवसर ठान्नु ठूलो जोखिम हुन सक्छ।

नक्कली QR पनि हुन सक्छ

QR code देखियो भन्दैमा त्यो सही व्यक्तिकै खातामा जान्छ भन्ने छैन।

२०२६ को बाढी तथा विपद्पछि सामाजिक सञ्जालमा नक्कली राहत QR र भ्रामक सामग्री प्रसार भएको भन्दै सम्बन्धित निकायले Meta र TikTok सँग त्यस्ता सामग्री हटाउने विषयमा पहलसमेत गरेको थियो।

रकम पठाउनुअघि QR scan गरेपछि मोबाइलमा देखिएको खातावालाको नाम राम्रोसँग हेर्नुहोस्। संस्था वा राहत कोषलाई पैसा पठाउँदै हुनुहुन्छ भने आधिकारिक वेबसाइट वा आधिकारिक सामाजिक सञ्जालबाट QR वा खाता नम्बर पुष्टि गर्नुहोस्।

अनलाइन ठगीबाट जोगिने सबैभन्दा सरल नियम: “रोक्नुहोस्, जाँच्नुहोस्, अनि मात्र पैसा पठाउनुहोस्”

ठगी गर्ने व्यक्तिले तपाईंलाई सोच्ने समय नदिन खोज्छ।

“अहिले नै पैसा पठाउनुपर्छ।”

“यो offer पाँच मिनेटका लागि मात्र हो।”

“कसैलाई नभन्नुहोस्।”

“तुरुन्त OTP भन्नुहोस्।”

यस्तो हतार सिर्जना गरिएको छ भने झन् सावधान हुनुहोस्।

पैसा पठाउनुअघि एक मिनेट रोकिएर आफैँलाई सोध्नुहोस्—यो व्यक्ति को हो? मैले यसलाई वास्तवमै चिन्छु? यो व्यवसाय कहाँ दर्ता छ? किन यति सस्तो छ? किन अग्रिम पैसा चाहिएको हो? किन OTP मागिएको हो? मैले भाग नलिएको लक्की ड्र कसरी जितेँ?

उत्तर स्पष्ट छैन भने पैसा नपठाउनुहोस्।

पैसा पठाइसकियो भने के गर्ने?

ठगी भएको थाहा पाएपछि लाज मानेर वा “अब केही हुँदैन” भनेर चुप लाग्नु हुँदैन। छिटो जानकारी दिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

तुरुन्त आफ्नो बैंक वा डिजिटल वालेट सेवा प्रदायकलाई सम्पर्क गरेर कारोबारबारे जानकारी दिनुहोस् र आवश्यक परे खाता वा सेवा रोक्न अनुरोध गर्नुहोस्। नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि विद्युतीय भुक्तानीमा ठगीको शंका भए पहिले सम्बन्धित बैंक वा सेवा प्रदायकलाई तुरुन्त जानकारी दिन सुझाव दिएको छ। समस्या समाधान नभए राष्ट्र बैंकको गुनासो प्रणालीमार्फत समेत गुनासो गर्न सकिन्छ।

साथै नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोमा अनलाइन आर्थिक ठगीसम्बन्धी निवेदन दिन सकिन्छ। साइबर ब्यूरो भोटाहिटी, काठमाडौंमा छ र यसको सम्पर्क नम्बर ०१-५३१९०४४ तथा २४ घण्टा सामान्य सोधपुछका लागि ९८५१२८६७७० उपलब्ध छ।

ठगीसँग सम्बन्धित chat, screenshot, Facebook/TikTok/WhatsApp account, फोन नम्बर, QR, बैंक वा wallet account, transaction ID तथा रकम पठाएको प्रमाण नमेटाउनुहोस्। यी प्रमाण अनुसन्धानमा उपयोगी हुन सक्छन्।

अन्तिम कुरा

प्रविधि आफैँ समस्या होइन। समस्या यसको दुरुपयोग हो।

अनलाइन बैंकिङ, डिजिटल वालेट र अनलाइन किनमेलले हाम्रो जीवन सजिलो बनाएका छन्। तर डिजिटल संसारमा विश्वास गर्नुअघि प्रमाणित गर्ने बानी पनि त्यत्तिकै आवश्यक भएको छ।

कुनै प्रस्ताव अत्यन्त राम्रो सुनिन्छ, अस्वाभाविक रूपमा सस्तो छ, अचानक ठूलो पैसा कमाउने अवसर दिन्छ वा तत्काल निर्णय गर्न दबाब दिन्छ भने—पहिले रोक्नुहोस्, जाँच्नुहोस् र पुष्टि गर्नुहोस्।

एक मिनेटको सावधानीले महिनौँ वा वर्षौँको कमाइ जोगाउन सक्छ।

जीविकोको सन्देश: आफ्नो OTP, PIN र password कसैलाई नदिनुहोस्। अपरिचितलाई हतारमा पैसा नपठाउनुहोस्। कुनै लिंक खोल्नुअघि जाँच्नुहोस्। अनलाइनमा विश्वास गर्नुअघि प्रमाणित गर्नुहोस्।